Antykoncepcja hormonalna - pigułki antykoncepcyjne

W XXI wieku tabletki hormonalne stały się jedną z najczęściej używanych metod antykoncepcji przez pary, które chcą zapobiec nieplanowanej ciąży. Po raz pierwszy ta metoda została zastosowana w 1960 roku i od tego momentu zyskała sporą rzeszę fanów. Pierwsze środki zawierały dużą dawkę hormonów, co było przyczyną licznych działań niepożądanych, ale obecne tabletki zawierają najmniejszą możliwą dawkę hormonów, dzięki czemu stały się one bezpieczniejsze. Metoda ta jest, skuteczna, łatwa w użyciu, nie wymagająca codziennej obserwacji swojego organizmu, mierzenia temperatury czy sprawdzania gęstości śluzu. Jednak z drugiej strony nie mogą jej stosować wszystkie kobiety, a od tych, które się na nią zdecydowały wymagana jest systematyczność i pamięć o codziennym zażyciu środka.

Tabletki antykoncepcyjne jednoskładnikowe

Są to tzw. minipigułki, które zawierają tylko jeden hormon - gestagen. Dawka progesteronu jest tu bardzo niska, mniejsza niż w preparatach dwuskładnikowych. Głównym mechanizmem działania tej tabletki antykoncepcyjnej jest zagęszczenie śluzu szyjki macicy, co utrudnia przedostanie się plemników do jajowodów, a tym samym zapłodnienie. Długotrwałe stosowanie powoduje także zahamowanie owulacji. Skuteczność tej metody jest bardzo wysoka, wskaźnik Pearla 0,7-1.

Wskazania
Antykoncepcja hormonalna typu „minipill” jest przeznaczona dla tych kobiet, które nie mogą przyjmować tabletek dwuskładnikowych, czyli dla osób palących papierosy, głównie po 35. roku życia, chorych na cukrzycę, nadciśnienie oraz gdy powyższy środek powoduje liczne lub uciążliwe działania uboczne (wymioty, biegunkę, bóle głowy). Jest to także odpowiednia metoda antykoncepcji dla młodych matek karmiących piersią, ponieważ przyjmowanie minipigułek można rozpocząć już w trzecim tygodniu po porodzie. Hormony, przenikające do mleka, występują tam w śladowych ilościach i nie udowodniono ich szkodliwego działania na dziecko.

Dawkowanie
Pierwsze opakowanie pigułek antykoncepcyjnych należy rozpocząć w pierwszym dniu cyklu i codziennie przyjmować kolejne tabletki, nawet podczas miesiączki, ponieważ występujące tu krwawienie jest naturalne. Należy ściśle przestrzegać określonej pory przyjmowania pigułek - maksymalna różnica to 3 godziny. Poza tym należy pamiętać, że najefektywniejsze wytwarzanie śluzu rozpoczyna się cztery godziny po zażyciu leku. Efekt antykoncepcyjny uzyskuje się po 14 dniach stosowania, dlatego do tego czasu należy używać dodatkowej metody antykoncepcji.

Zalety
Ta metoda antykoncepcji jest bardzo prosta w stosowaniu, kobieta nie musi pamiętać o przerwie między kolejnymi opakowaniami tabletek antykoncepcyjnych. Ważny jest także fakt, że można wykorzystać ten środek zapobiegania ciąży u wielu kobiet, które wcześniej miały medyczne przeciwwskazania do stosowania preparatów zawierających estrogen.

Wady
Największym problemem, jaki dostarczają kobietom pigułki hormonalne, jest skrupulatne przestrzeganie pory ich przyjęcia. Ważne jest, by codziennie była to ta sama godzina, ponieważ opóźnienie trzy- lub czterogodzinne może skutkować zapłodnieniem. Mogą one powodować także zaburzenie miesiączkowania, dodatkowe plamienia lub krwawienia, nudności. Dolegliwości te zazwyczaj ustępują po kilkumiesięcznym stosowaniu.

Tabletki antykoncepcyjne dwuskładnikowe

W przeciwieństwie do tabletek antykoncepcyjnych jednoskładnikowych, te zawierają dwa rodzaje hormonów - estrogeny i gestageny. Obecnie jest to bardzo bezpieczna metoda antykoncepcji (wskaźnik Pearla 0,1-3). Ten typ antykoncepcji można podzielić na następujące grupy:

• pigułki jednofazowe - zawierają identyczną dawkę hormonów,

• preparaty dwufazowe - początkowe tabletki antykoncepcyjne zawierają same estrogeny, kolejne estrogeny i gestageny,

• preparaty trójfazowe - zawierają trzy różne dawki hormonów.

Działanie tabletek antykoncepcyjnych dwuskładnikowych jest efektem obecności dwóch hormonów, co łącznie powoduje: zahamowanie owulacji, zagęszczenie śluzu szyjkowego, zmiany w budowie błony śluzowej, które w razie zapłodnienia uniemożliwią zagnieżdżeniekomórki jajowej.

Dawkowanie
Przyjmowanie tego rodzaju tabletek hormonalnych rozpoczyna się tak, jak minipigułki w pierwszym dniu miesiączki. Kolejne pigułki antykoncepcyjne przyjmuje się codziennie przez 21 dni o stałej porze (opóźnienie czterogodzinne nie zmniejsza skuteczności metody).  Po zakończeniu opakowania należy zrobić siedmiodniową przerwę, w której powinno wystąpić krwawienie. W ósmym dniu po przerwie należy rozpocząć kolejne opakowanie, nawet jeśli krwawienie nie ustąpiło. Należy pamiętać, że każde opakowanie trzeba rozpoczynać tego samego dania tygodnia. Jeśli przerwa w przyjmowanych tabletkach antykoncepcyjnych była większa niż 12 godzin należy: przyjąć ostatnią pominiętą tabletkę (pozostałe pominięte wyrzucić) i przez najbliższe 7 dni stosować dodatkową metodę zabezpieczenia. Następnie należy policzyć, ile tabletek pozostało w opakowaniu:

• Gdy jest ich mniej niż 7- po zakończeniu opakowania, należy opuścić siedmiodniową przerwę i rozpocząć nowe opakowanie oraz pamiętać przez tydzień o dodatkowym zabezpieczeniu.

• Powyżej 7- należy tylko pamiętać o dodatkowym zabezpieczeniu, kolejne opakowanie rozpoczynamy według standardowej instrukcji.

Mimo że pominięcie tabletek 8-14 stwarza najmniejsze ryzyko niechcianej ciąży, dla zwiększenia poczucia bezpieczeństwa należy stosować dodatkowe metody antykoncepcji. Największe ryzyko zapłodnienia daje opuszczenie tabletek początkowych.

Zalety
Tabletki antykoncepcyjne dwuskładnikowe mają wysoką skuteczność, są łatwe i wygodne w użyciu oraz mają wysoką odwracalność efektu antykoncepcyjnego (już w kolejnym cyklu), dlatego są tak chętnie stosowne przez kobiety. Poza tym te pigułki antykoncepcyjne zmniejszają dolegliwości napięcia przedmiesiączkowego oraz krwawienie miesiączkowe, jednocześnie regulując cykle. Ważnym faktem jest, że stosowanie tych środków obniża ryzyko wystąpienia ciąży pozamacicznej, osteoporozy, torbieli i raka jajnika, raka endometrium, łagodnych nowotworów piersi oraz częstości zapaleń miednicy mniejszej. Dla kobiet ważnym elementem jest fakt, że odpowiednio dobrany preparat poprawia wygląd cery.

Wady
Tabletki antykoncepcyjne dwuskładnikowe mogą powodować działania niepożądane pod postacią migreny, nudności, poza tym powodują one wzrost masy ciała, spadek libido oraz u niektórych kobiet sprzyjają stanom zapalnym pochwy. Czasami można zauważyć nadwrażliwość na światło i trudności w noszeniu szkieł kontaktowych. Nie chronią one także przed chorobami przenoszonymi drogą płciową.

Przeciwwskazania
Kobiety palące papierosy po 35. roku życia, z chorobą zakrzepowo-zatorową, z niezdiagnozowanymi krwawieniami z pochwy, z chorobą niedokrwienną serca, z chorobami układu krążenia, zaburzeniami krzepliwości, chorobami wątroby powinny zdecydować się na inną metodę antykoncecji. Poza tym bóle migrenowe, nadciśnienie, cukrzyca, udar mózgu, toczeń rumieniowaty, unieruchomienie, czy planowany zabieg chirurgiczny dyskwalifikują te środki jako metodę bezpieczną.
  
Należy zawsze pamiętać, że to lekarz decyduje, jaki rodzaj antykoncepcji hormonalnej jest dla kobiety najlepszy. Pigułki antykoncepcyjne muszą zostać dobrane indywidualnie, ponieważ nieodpowiedni dobór tabletek powoduje negatywne efekty terapii, m.in.: ból i zawroty głowy, senność.


Bibliografia

Janiec W., Kompendium farmakologii, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2008, ISBN 978-83-200-3944-3
Buczko W. (red.), Mutschler Farmakologia i toksykologia, MedPharm, Wrocław 2010, ISBN 978-83-60466-81-0
Pertyński T., Zyss T. (red.), Antykoncepcja, MedPharm, Wrocław 2008, ISBN 978-83-60466-29-2
Gillebaud J. Antykoncepcja - pytania i odpowiedzi, Medycyna Praktyczna, Kraków 2005, ISBN 83-7430-012-4

Rekomendacje Polskiego Towarzystwa Ginekologicznego w sprawie antykoncepcji