Dni niepłodne i płodne

Wiedza na temat dni płodnych i niepłodnych odgrywa ważną rolę przy staraniach o dziecko bądź pozwala uchronić się przed nieplanowaną ciążą. Kobieta jest płodna tylko przez 4% swojego życia. Pierwsza miesiączka pojawia się zazwyczaj w wieku dwunastu-piętnastu lat i wtedy zaczyna się płodność. Zdolność do poczęcia dziecka u kobiety kończy się z wejściem w okres menopauzy, czyli mniej więcej około 50. roku życia. W każdym cyklu miesiączkowym kobiety dni płodne obejmują krótki czas, gdy komórka jajowa zostaje uwolniona z jajnika.

Cykl menstruacyjny

Najłatwiej zauważalnym przejawem cykliczności przemian w organizmie kobiety jest miesiączka, czyli menstruacja. Występuje ona najczęściej co 28 dni. Są jednak kobiety, które mają cykle miesiączkowe dłuższe lub krótsze, a nawet u tej samej kobiety odstępy między miesiączkami mogą się zmieniać z różnych przyczyn. Miesiączka wcale nie jest najważniejszym zjawiskiem w cyklu. W zasadzie stanowi ona ostatnią fazę przemian w organizmie kobiety. Ponieważ jednak najłatwiej ją zaobserwować, tradycyjnie pierwszy dzień miesiączki przyjmowany jest za pierwszy dzień cyklu.

Co dzieje się dalej? W jednym z jajników zaczyna dojrzewać komórka jajowa. Tworzy się ona wewnątrz tzw. pęcherzyka Graffa, który zaczyna być widoczny na powierzchni jajnika jako wybrzuszenie. Dojrzewanie takiego pęcherzyka trwa około jednego tygodnia, lecz może ulec przyspieszeniu lub (o wiele częściej) zahamowaniu, np. pod wpływem stresu, infekcji czy zmian klimatu. Takie zahamowanie spowoduje wydłużenie się cyklu. Gdy pęcherzyk dojrzewa, jajnik zwiększa wytwarzanie hormonów zwanych estrogenami.

Dojrzały pęcherzyk Graffa pęka, uwalniając komórkę jajową, która zostaje wychwycona przez lejkowato rozszerzony koniec jajowodu. To zjawisko nazywa się jajeczkowaniem lub owulacją. Jest to najważniejszy, kulminacyjny moment cyklu i okres największej płodności kobiety. Uwolnione jajeczko przesuwane jest wzdłuż jajowodu w kierunku macicy. Jego żywot jest bardzo krótki – jeśli w ciągu doby nie zostanie zapłodnione, obumiera. Jajeczkowanie kończy pierwszą fazę cyklu zwaną fazą przedowulacyjną. Po jajeczkowaniu rozpoczyna się faza poowulacyjna.

Rola estrogenów i progesteronu w organizmie kobiety

W pierwszej fazie cyklu miesięcznego kobiety działają estrogeny. Powodują one odbudowywanie się błony śluzowej macicy. Pobudzają również gruczoły znajdujące się w szyjce macicy do produkcji specjalnego śluzu, który odżywia plemniki i umożliwia im sprawne poruszanie się w drogach rodnych kobiety. Jest to tzw. śluz płodny. Dzięki niemu plemniki mogą żyć w organizmie kobiety nawet do pięciu-siedmiu dni po stosunku płciowym. Gdy w drogach rodnych kobiety brak śluzu płodnego, zapłodnienie nie jest możliwe.

Z resztek pękniętego pęcherzyka Graffa w drugiej fazie cyklu w jajniku tworzy się ciałko żółte, które zaczyna produkować progesteron. Ciałko żółte istnieje około dwóch tygodni, po czym zanika. Progesteron hamuje wydzielanie śluzu płodnego, powoduje również dalsze pogrubianie błony śluzowej macicy i gromadzenie w niej substancji odżywczych na przyjęcie zapłodnionej komórki jajowej. Progesteron blokuje też dojrzewanie następnych pęcherzyków Graffa, co oznacza, że kolejne jajeczkowanie w danym cyklu jest niemożliwe. Powoduje wzrost temperatury ciała kobiety o kilka „kresek”.

Jeśli do zapłodnienia nie doszło, wszystkie przygotowania organizmu kobiety na przyjęcie zarodka są niepotrzebne. Ciałko żółte zanika po dziesięciu-szesnastu dniach od jajeczkowania, co powoduje spadek poziomu progesteronu we krwi. Skutkuje to spadkiem temperatury ciała i złuszczaniem się błony śluzowej macicy – jej szczątki są wydalane z krwią, pochodzącą z pękniętych naczynek krwionośnych. Miesiączka zatem to jakby „wielkie sprzątanie” pod koniec cyklu. Po jej zakończeniu wszystko zaczyna się od początku.

Fazy cyklu miesiączkowego kobiety

Jak już wiadomo, cykl menstruacyjny zaczyna się krwawieniem miesięcznym, a kończy w ostatnim dniu przed następnym krwawieniem. Można go podzielić na trzy fazy.

• Faza niepłodności względnej. Jest to inaczej tzw. niepłodność przedowulacyjna względna. Dlaczego względna? Ponieważ długość tej fazy (dojrzewanie pęcherzyka Graffa) nie jest stała. Jeżeli kobieta ma krótki cykl miesięczny, wzrost komórki jajowej rozpoczyna się tak wcześnie, że dni płodne mogą się zaczynać już pod koniec miesiączki. Przy krótkim cyklu miesiączkowym można zatem zajść w ciążę, uprawiając seks w trakcie miesiączki. Jeśli kobieta ma cykle typowe, a więc co 28 dni, to stosunek płciowy odbyty w czasie miesiączki jest niepłodny.
• Faza płodności. Jest to czas, kiedy następuje owulacja, a więc kiedy komórka jajowa zostaje uwolniona z jajnika do jajowodu. Komórka jajowa żyje około doby i do poczęcia może dojść w ciągu tych dwudziestu czterech godzin. Jednak plemniki żyją w drogach rodnych kobiety w obecności śluzu przeciętnie trzy-siedem dni, dlatego pięć dni przed uwolnieniem się komórki jajowej należy traktować za czas płodny oraz trzy-cztery dni po owulacji także są okresem płodnym.
• Faza niepłodności bezwzględnej. Trwa zazwyczaj czternaście dni, od chwili obumarcia komórki jajowej do miesiączki. Jest to faza stała. Dzień owulacji, a więc szczyt płodności kobiety, otrzymuje się, odejmując od daty przewidywanej miesiączki czternaście dni. Jeśli zatem krwawienie miesięczne ma się zacząć 25 września, to znaczy, że 11 września kobieta powinna mieć owulację. Biorąc pod uwagę żywotność plemników w drogach rodnych kobiety, pięć dni przed 11 września oraz trzy-cztery dni po tej dacie należy się powstrzymać od stosunków płciowych, jeśli nie planuje się dziecka.

Odliczanie czternastu dni od przewidywanej daty wystąpienia miesiączki w celu ustalenia dnia jajeczkowania pozwala jedynie na ogólną orientację, nie daje jednak pewności. Z różnych przyczyn nie można przewidzieć dokładnego dnia menstruacji. Może to być stres, zmiana klimatu, przeziębienie, zażywanie antybiotyków czy też brak snu. Jeśli jednak do opisanej metody dołączy się pomiary temperatury ciała i obserwację śluzu szyjkowego, pozwoli to dokładniej określić dni płodne.

Obserwacja śluzu i mierzenie temperatury

W większości cyklów szyjka macicy jest zaczopowana korkiem gęstego śluzu. Kiedy komórka jajowa zaczyna dojrzewać, w pochwie pojawia się śluz. Na początku jest on mętny i lepki, później rozciągliwy, przejrzysty i śliski. Zwiększa się także jego ilość. Kiedy na zewnętrznych narządach płciowych i w przedsionku pochwy czujesz wilgoć, a śluz wygląda jak surowe białko jajka, to właśnie jest śluz płodny. Proces od pojawienia się śluzu do stanu surowego białka trwa około sześciu dni. Pod koniec obecności białkopodobnego śluzu następuje jajeczkowanie. Biorąc pod uwagę długość życia plemników, to kilka dni przed tym dniem jest czasem płodnym. Można zatem powiedzieć, że gdy jest ślisko i mokro, to występują dni płodne, a gdy jest sucho – dni niepłodne.

Temperaturę należy mierzyć rano, o tej samej godzinie, zaraz po przebudzeniu, na czczo, nie wstając z łóżka. Jeśli pracujesz w nocy, to temperaturę ciała mierz po około trzech godzinach wypoczynku. Skok temperatury o minimum dwie „kreski” na termometrze następuje zaraz po jajeczkowaniu. Temperatura ciała opada ponownie pod koniec cyklu. Na podstawie obserwacji własnego ciała można zauważyć inne dodatkowe objawy, które towarzyszą jajeczkowaniu. Może to być napięcie piersi, wrażliwość brodawek, ból w podbrzuszu – po jednej lub po drugiej stronie (zwany bólem owulacyjnym), plamienie owulacyjne (pojawienie się w śluzie niewielkiej ilości krwi). Warto pamiętać, że płodność partnerów jest wspólna i wspólna jest też odpowiedzialność za poczęcie dziecka, jeśli ono nastąpi.


Bibliografia

Frank P., Freundl G., Raith E., Naturalne metody planowania rodziny, Springer i PWN, Warszawa 1997, ISBN 9788386637164
Bręborowicz G. Ginekologia i położnictwo, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2005, ISBN 83-200-3082-X
Słomko Z. Ginekologia, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2008, ISBN 978-83-200-3153-9
Dębski R. Ginekologia kliniczna Tom 1-3, Urban & Partner, Wrocław 2009, ISBN 978-83-7609-013-9