Jakie są metody naturalne antykoncepcji

Współczesna medycyna oferuje wiele różnych metod antykoncepcyjnych, jednak nie wszystkie kobiety decydują się na nie, np. z powodów zdrowotnych, religijnych czy po prostu ze zwykłej niechęci. W takich przypadkach z pomocą przychodzą naturalne metody antykoncepcji, zwane też NPR - naturalne planowanie rodziny. Wymagają one codziennej obserwacji własnego ciała i zmian jakie w nim zachodzą, a co najważniejsze wyciągania płynących z tego wniosków. NPR wg definicji WHO nie jest metodą antykoncepcyjną, ponieważ wymaga powstrzymania się od stosunku w określonych fazach cyklu.

Dni płodnie i niepłodne, czyli cykl miesiączkowy

Naturalne planowanie rodziny polega na określaniu faz płodności kobiet. Dlatego, aby skutecznie zaplanować ilość poczętego potomstwa, należy dokładnie zrozumieć zmiany zachodzące w organizmie kobiety. Cykl płciowy to okres między dwiema miesiączkami, w trakcie którego dochodzi do dojrzewania komórki jajowej, owulacji i przygotowania endometrium na przyjęcie zarodka oraz do zmian zanikowych błony śluzowej macicy w przypadku braku zapłodnienia (krwawienia).

Cykl miesiączkowy pozostaje pod kontrolą hormonów wydzielanych przez podwzgórze (tzw. czynniki uwalniające gonadoliberynę), które regulują czynność wydzielniczą przysadki mózgowej (wydzielani FSH - folitropiny i LH - lutropiny). FSH wpływa na wzrost i dojrzewanie pęcherzyków jajnikowych oraz na wydzielanie estrogenów. LH powoduje dojrzewanie pęcherzyków i zapoczątkowuje owulację. Cały cykl miesiączkowy składa się dwóch osobnych cykli nakładających się na siebie. Pierwszy to cykl jajnikowy, określający zmiany zachodzące w jajniku. Składa się on z następujących stadiów:

• stadium pęcherzykowe - 1-14 dzień, następuje dojrzewanie pęcherzyka,

• owulacja (jajeczkowanie) - 14 dzień (przy cyklu 28 dniowym),

• stadium lutealne - 14-28 dzień - powstanie ciałka żółtego, które wydziela progesteron.

Cykl miesiączkowy można podzielić na następujące fazy:

• faza złuszczania (miesiączki) - pierwszy dzień krwawienia jest jednocześnie pierwszym dniem cyklu. Brak zapłodnienia komórki jajowej powoduje złuszczanie endometrium, które jest najintensywniejsze w pierwszych dwóch dniach krwawienia. Faza trwa pięć dni.

• faza folikularna (pęcherzykowa), wzrostu - dochodzi do dojrzewania pęcherzyków, natomiast endometrium pod wpływem estrogenów wydzielanych przez dojrzewające pęcherzyki jajnikowe ulega regeneracji. Trwa od 6-14 dnia cyklu.  

• faza wydzielnicza 16-27 dzień -  progesteron powoduje pogrubienie i lepsze ukrwienie endometrium w oczekiwaniu na przyjęcie zarodka.

• 28 dzień - faza niedokrwienia - brak zapłodnienia powoduje zanik ciałka żółtego, a w konsekwencji zaburzenia w ukrwieniu macicy, oddzielenie jej powierzchownej warstwy i zapoczątkowanie krwawienia.

Opisany cykl miesiączkowy składa się z 28 dni, jednak u każdej kobiety czas jego trwania jest indywidualny. Wahania te zależą od długości fazy folikularnej, np.: w cyklu 25-dniowym trwa ona 6 dni (owulacja przypada na 11 dzień cyklu), niezależnie od tego faza lutealna trwa nadal 14 dni.

Jak policzyć dni płodne?

Określając czas, kiedy można zajść w ciążę, należy uwzględnić długość życia plemnika w drogach rodnych - 72 godziny (większy margines bezpieczeństwa przyjmuje nawet 5 dni), zaś komórka jajowa po owulacji żyje 24-48 godzin. Pierwsze dni po zakończonym krwawieniu to okres względnej niepłodności. Niepłodność przedowulacyjna  trwa cztery dni, pewnym dniem niepłodnym jest tylko dzień pierwszy. Dni potencjalnie płodne (przy cyklu 28-dniowym) trwają od dnia 9-17- to jest do momentu obumarcia komórki jajowej. Pozostałe dni cyklu są okresem bezwzględnej niepłodności.

Metody NPR

• Metoda kalendarzowa Ogino-Knausa. Metoda ta wymaga od kobiety dokładnego wyliczenia dnia owulacji, dlatego co najmniej przez pół roku musi określać odstępy między kolejnymi miesiączkami. Jeśli cykle miesięczkowe są regularne, można wówczas wyliczyć dzień owulacji i czas dni płodnych. Nie jest to skuteczna metoda dla kobiet nieregularnie miesiączkujących. Skuteczność metody kalendarzowej jest niska (wskaźnik Pearla 14-47), ponieważ dzień owulacji może się przesunąć pod wpływem porodu, choroby, podróży, stresu itp.

• Metoda termiczna polega na określeniu owulacji, mierząc codziennie przez co najmniej sześć kolejnych cykli, w określony sposób (tym samym termometrem, o tej samej porze, najlepiej rano, w tym samym miejscu ciała, najlepiej w pochwie przez 5 minut) charakterystycznie zmieniającą się temperaturę ciała. W okresie przed owulacją jest ona niższa, niż w drugiej fazie cyklu - po jajeczkowaniu. Określając dni płodne, musimy od najkrótszego cyklu odjąć 19, a od najkrótszej fazy niskiej temperatury 6, np. najkrótszy cykl to 27 dni, a najkrótsza I faza 13 to: 27-19=8; 13-6=7. Analizując powyższy przykład niepłodność przedowulacyjna trwa 7 dni. Dni płodne trwają do trzeciego dnia II fazy. Stany, takie jak stres, infekcje, leki mogą zmienić temperaturę. Skuteczność przy prawidłowych pomiarach jest wysoka, wskaźnik Pearla 0,8-3.

• Metoda obserwacji śluzu (Billingsów) polega na wychwyceniu zmian, jakie w nim zachodzą w poszczególnych fazach cyklu. Okres niepłodności przed owulacją to tzw. okres suchy, dni płodne rozpoczynają się, gdy śluz przypomina białko jaja kurzego, jest przejrzysty, rozciągliwy, a kobieta odczuwa pewną wilgotność. Owulacja następuje  po szczycie największego wytwarzania śluzu, a dni płodne trwają jeszcze trzy dni o tego momentu. Pozostałe dni są niepłodne, śluz staje się gęsty, nieprzejrzysty i nieprzepuszczalny dla plemników. Wskaźnik Pearla to 15-32.

• Metoda laktacyjna (niepłodność poporodowa) stosowana jest przez maksimum 6 miesięcy po porodzie. Dziecko, ssąc, powoduje pobudzenie wydzielania oksytocyny i prolaktyny, ostatni hormon wydziela mleko i hamuje owulację. Metoda lektacyjna jest skuteczna jedynie przed wystąpieniem pierwszej miesiączki po porodzie, jeśli dziecko jest karmione częściej niż co 4 godziny w dzień i co 6 godzin w nocy. Nowy cykl zaczyna się owulacją, dlatego trudno przewidzieć, jak długo metoda będzie się sprawdzała.

• Wstrzemięźliwość seksualna - jest to jedyna 100% naturalna metoda antykoncepcji.

Zalety NPR

Naturalne metody planowania rodziny można łączyć między sobą, poznając w ten sposób naturalny rytm płodności, co pozwala zauważyć pierwsze objawy zaburzeń hormonalnych. NPR jest metodą nieszkodliwą dla zdrowia, tanią, która uczy samodyscypliny i dostarcza informacji o fizjologii własnego ciała. Dzięki niej można dokładnie określić moment poczęcia dziecka i datę porodu. Większość religii i kultur akceptuje naturalne metody antykoncepcji.

Wady NPR

Stosując naturalne metody antykoncepcji, należy ściśle przestrzegać wstrzemięźliwości seksualnej w okresie dni płodnych. Trudność sprawia także nauka metod naturalnego planowania rodziny oraz systematyczna kontrola zmian zachodzących w organizmie, ich zapisywanie i analiza. Poza tym skuteczność tej metody łatwo ulega zmniejszeniu pod wpływem stresu, infekcji, podróży itp.



Bibliografia

Stadnicka G. Opieka przedkoncepcyjna, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2009, ISBN 978-83-200-3647-3
Pertyński T., Zyss T. (red.), Antykoncepcja, MedPharm, Wrocław 2008, ISBN 978-83-60466-29-2
Gillebaud J. Antykoncepcja - pytania i odpowiedzi, Medycyna Praktyczna, Kraków 2005, ISBN 83-7430-012-4
Zdrojewicz Z. (red.), ANTYKONCEPCJA - którą metodę powinnam wybrać?, MedPharm, Wrocław 2008, ISBN 978-83-60466-55-1